ગાગરમાં સાગર

૧૯૨૮નું વર્ષ છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી કવિ દુલા ભાયા કાગ સહિતના કેટલાક સાથીદારો સાથે ગીરમાં તુલસી શ્યામ પાસે આવેલા ખજૂરી નેસમાં બેઠા હતા. સાંજ થવા આવી હતી. એ વખતે રાડ પડી, એ.. આપણી પેલી હીરલ નામની વાછરડીને સાવજ ઉપાડી ગયો ! ઘડીભરની રીડિયારમણ વચ્ચે દૂધ પી રહેલા મેઘાણીની તાંસળી હોઠ પાસે જ અટકી ગઈ અને મોટેરાંઓને કશી સૂઝ પડે એ પહેલાં તો નેસમાં રહેતી ૧૪ વર્ષની હીરબાઈ નામની દીકરીએ ડાંગના બે ભાઠાં ફટકારીને સિંહને ભગાડી મૂક્યો. નરી આંખે જોયેલા એ દૃશ્યથી શાયર મેઘાણીનો માંહ્યલો જાગી ગયો. ઓહોહો.. આ ૧૪ વર્ષની દીકરીનું આવું પરાક્રમ? વનરાવનનો રાજા ગરજે એ સાથે ભલભલા મરદ મૂછાળાની ફેં ફાટી રહે જ્યારે એ ડાલામથ્થા સાવજની સામે એક ડાંગભેર ઊભી રહેતાં આ ૧૪ વર્ષની ચારણકન્યાના પેટનું પાણીય ન હલ્યું? અને શૂરવીરતાના પૂજક મેઘાણીના હૈયે જે વાણી ફૂટી એ કાયરના ખોળિયેય ભડભાદરનો પાનો ચડાવતી અમર ગુજરાતી કવિતા ‘ચારણ કન્યા’!

કવિ કાગે આ ઘટનાના સાક્ષી તરીકે લખ્યું છે, ‘‘.. એ વખતે ‘ચારણ કન્યા’ ગીત મેઘાણીભાઈ કાગળ-કલમ સિવાય કંઠોકંઠ રચીને ગાવા લાગ્યા. એમનું શરીર જાગી ઊઠયું. આંખો લાલ ધ્રગેલ તાંબા જેવી થઈ ગઈ. એ પણ સાવજ તરફ દોડવા લાગ્યા. અમે માંડ માંડ એમને પકડી રાખેલા.’’

(ઉપરોક્ત લખાણ  સંદેશ માં આવેલા એક ખાસ લેખમાંથી લેવામાં આવ્યું છે -  લેખક: લલિત ખંભાયતા)

આ વર્ષે ઝવેરચંદ મેઘાણીની પુણ્યતિથિ (માર્ચ 8 ) નિમિત્તે એમને એક અનોખી શ્રદ્ધાંજલી આપવાનાં હેતુસર ૮૨ વર્ષ બાદ પહેલી વખત એક ગુજરાતી અખબાર સંદેશના પ્રતિનિધિ તરીકે પત્રકાર લલિત ખંભાયતા એમના સાથીદાર સાથે મેઘાણીની એ અમર ચારણ કન્યાના વંશજો પાસે અને એ વિખ્યાત કવિતાના ઘટનાસ્થળે માર્ચની 2જી તારીખે પહોંચેલા… એમના વંશજો સાથેની એમની એ મુલાકાતનો આ રસપ્રદ લેખ* માણવાનું જરાયે ચૂકશો નહીં.

*આ લેખ JPG ફોર્મેટમાં અહીં પણ જોઈ શકો છો !

મિત્રો, આ સાથે  જ બીજી એક મજાની વાત એ છે કે આપણી એ શૌર્યવાન ચારણકન્યા હવે સૂરીલી પણ થઈ ગઈ છે!  :-)  મતલબ કે એ પ્રખ્યાત કવિતાને હવે સ્વરબદ્ધ કરવામાં આવી છે.   અને જે કવિતા વાંચીને આપણને આજેય શૂરાતન ચડી જાય છે  એ કવિતાને વધુ શૂરીલી અને સૂરીલી બનાવી છે આપણા મેહુલનાં જાનદાર સંગીતે તેમ જ ગાર્ગી વોરા ને હરેશ મારુનાં સૂરીલા સ્વરે.  તમને આ કાવિતા સાંભળીને કેવી અનુભૂતિ થઈ, એ અહીં જરૂરથી જણાવશો…  (જો કે થોડો સમય તો વારંવાર સાંભળ્યા જ કરશો… ગેરેંટી! )

(ડાંગ ઉઠાવે ચારણ-કન્યા… ફોટો સૌજન્ય: સંદેશ)

આ સાથે જ બોનસ તરીકે પ્રસ્તુત છે, શ્રી બાલકૃષ્ણ દવેનાં અવાજમાં આ કવિતાનું ખૂબ શાનદાર પઠન…  (સૌજન્ય: ઝવેરચંદમેઘાણી.કૉમ)

કાવ્યપઠન : શ્રી બાલકૃષ્ણ દવે

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

સંગીત : મેહુલ સુરતી
સ્વર : હરેશ મારુ અને ગાર્ગી વોરા
ગાયકવૃંદ : રાજેન્દ્ર ગઢવી, કપિલદેવ શુક્લ, મેહુલ સુરતી

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

સાવજ ગરજે

વનરાવનનો રાજ ગરજે
ગીરકાંઠાનો કેસરી ગરજે
ઐરાવતકુળનો અરિ ગરજે
કડ્યપાતળિયો જોદ્ધો ગરજે
માં ફાડી માતેલો ગરજે
જાણે કો જોગંદર ગરજે
નાનો એવો સમંદર ગરજે !

ક્યાં ક્યાં ગરજે

 બાવળના જાળામાં ગરજે
ડુંગરના ગાળામાં ગરજે
કણબીના ખેતરમાં ગરજે
ગામ તણા પાદરમાં ગરજે
નદીઓની ભેખડમાં ગરજે
ઉગમણો, આથમણો ગરજે
ઓરો ને આઘેરો ગરજે

થર થર કાંપે 

વાડામાં વાછડલાં કાંપે
કૂબામાં બાળકડાં કાંપે
મધરાતે પંખીડા કાંપે ઝાડ તણાં પાંદલડા કાંપે
પહાડોના પથ્થર પણ કાંપે
સરિતાઓનાં જળ પણ કાંપે
સૂતાં ને જાગતાં કાંપે
જડ ને ચેતન સૌએ કાંપે

આંખ ઝબૂકે ! 

કેવી એની આંખ ઝબૂકે
વાદળમાંથી વીજ ઝબૂકે
જોટે ઊગી બીજ ઝબૂકે
જાણે બે અંગાર ઝબૂકે
હીરાના શણગાર ઝબૂકે
જોગંદરની ઝાળ ઝબૂકે
વીર તણી ઝંઝાળ ઝબૂકે
ટમટમતી બે જ્યોત ઝબૂકે
સામે ઊભું મોત ઝબૂકે

જડબાં ફાડે ! 

ડુંગર જાણે ડાચાં ફાડે !
જોગી જાણે ગુફા ઉઘાડે !
જમરાજાનું દ્વાર ઉઘાડે !
પૃથ્વીનું પાતાળ ઉઘાડે !
બરછી સરખા દાંત બતાવે
લસ ! લસ ! કરતા જીભ ઝુલાવે

બહાદુર ઊઠે ! 

બડકંદાર બિરાદર ઊઠે
ફરસી લેતો ચારણ ઊઠે
ખડગ ખેંચતો આહીર ઊઠે
બરછી ભાલે કાઠી ઊઠે
ગોબો હાથ રબારી ઊઠે
સોટો લઈ ઘરનારી ઊઠે
ગાય તણા રખવાળો ઊઠે
દૂધમલા ગોવાળો ઊઠે
મૂછે વળ દેનારા ઊઠે
ખોંખારો ખાનારા ઊઠે
માનું દૂધ પીનારા ઊઠે !
જાણે આભ મિનારા ઊઠે !

ઊભો રે‘જે 

ત્રાડ પડી કે ઊભો રે‘જે !
ગીરના કુત્તા ઊભો રે‘જે !
કાયર દુત્તા ઊભો રે‘જે !
પેટભરા ! તું ઊભો રે‘જે !
ભૂખમરા ! તું ઊભો રે‘જે !
ચોર-લૂંટારા ઊતો રે‘જે !
ગા-ગોઝારા ઊભો રે‘જે !

ચારણ કન્યા 

ચૌદ વરસની ચારણ-કન્યા
ચૂંદડિયાળી ચારણ-કન્યા
શ્વેતસુંવાળી ચારણ-કન્યા
બાળી ભોળી ચારણ-કન્યા
લાલ હિંગોળી ચારણ-કન્યા
ઝાડ ચડંતી ચારણ-કન્યા
પહાડ ઘૂમંતી ચારણ-કન્યા
જોબનવંતી ચારણ-કન્યા
આગ-ઝરંતી ચારણ-કન્યા
નેસ-નિવાસી ચારણ-કન્યા
જગદમ્બા-શી ચારણ-કન્યા
ડાંગ ઉઠાવે ચારણ-કન્યા
ત્રાડ ગજાવે ચારણ-કન્યા
હાથ હિલોળી ચારણ-કન્યા
પાછળ દોડી ચારણ-કન્યા

ભયથી ભાગ્યો ! 

સિંહણ, તારો ભડવીર ભાગ્યો
રણ મેલીને કાયર ભાગ્યો
ડુંગરનો રમનારો ભાગ્યો
હાથીનો હણનારો ભાગ્યો
જોગનાથ જટાળો ભાગ્યો
મોટો વીર મૂછાળો ભાગ્યો
નર થઈ તું નારીથી ભાગ્યો
નાનકડી છોડીથી ભાગ્યો !

- ઝવેરચંદ મેઘાણી

ફેબ્રુઆરી(2009)માં પન્ના આંટીનું એક મ્યુઝિક આલ્બમ બહાર પડ્યું છે… ‘વિદેશિની’ !  આ આલ્બમનાં બધા જ ગીતો ખૂબ જ સુંદર રીતે સંગીતબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે અને એમનું સ્વરાંકન પણ ખૂબ જ કર્ણપ્રિય થયું છે.  ‘વિદેશિની’ ઓડિયો સીડી અને એને ખરીદવા માટેની તમામ વિગતો તમને ગઈકાલથી જ અસ્તિત્વમાં આવેલી પન્ના નાયકની પોતાની વેબસાઈટ વિદેશિની (www.pannanaik.com) પરથી મળી રહેશે. આજે આપણે આ સીડીનાં 10 સુંદર ગીતો પૈકીનું એક મધુર ગીત માણીએ. સીડીમાંથી મને સૌથી વધુ ગમી ગયેલું આ ગીત પન્નાઆંટીને પણ સૌથી વધુ પ્રિય છે… પોતાની વેબસાઈટ માટે પન્નાઆંટીને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.

અને હા, ગુજરાતી સુગમ સંગીતનાં પ્રેમીઓને ખાસ જણાવવાનું કે વિદેશિની સાઈટ પર તમને આ સીડીનાં બધા જ ગીતોનું મુખડું સાંભળવા મળશે…

(વધુ માહિતી માટે મુલાકાત લો…. વિદેશિની વેબસાઈટની.)

આવકાર: સુરેશ દલાલ
પ્રસન્નતા: અંકિત ત્રિવેદી

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

સંગીત અને સ્વરકાર: અમિત ઠક્કર
સ્વર: ગાર્ગી વ્હોરા

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

પાંદડી વાયરાને વળગી શું કામ ?
ડાળ ઉપર ઝૂલતી’તી
.                  ડાળ ઉપર ખૂલતી’તી
ડાળીથી અળગી શું કામ ?

વાયરો રોક્યો રોકાતો નથી કોઈથી,
પાંદડી શાને આ વાયરા પર મોહી’તી ?
હવે આંખડી આંસુમાં ઢળતી શું કામ ?
પાંદડી વાયરાને વળગી શું કામ ?

હવે મોસમમાં મ્હાલવાનો અવસર નથી,
પાંદડી પર વાસંતી અક્ષર નથી.
આમ પાંદડી વાયરાથી સળગી શું કામ ?
વાયરાને વળગી શું કામ ?

*

કવયિત્રીની સંમતિથી આ ગીતનાં શબ્દો સ્વરબદ્ધ કરતી વખતે થોડા બદલવામાં આવ્યા છે. મૂળ ગીત એમનાં ‘વિદેશિની’ કાવ્યસંગ્રહમાં આ પ્રમાણે છે:

પાંદડી વાયરાને વળગી શું કામ ?
ડાળ ઉપર ઝૂલતી’તી
.                 ડાળ ઉપર ખૂલતી’તી
આમ એકાએક ડાળીથી અળગી શું કામ ?

વાયરો રોક્યો રોકાતો નથી કોઈથી,
પાંદડી શાને આ વાયરા પર મોહી’તી ?
હવે આંખડી આંસુમાં ઢળતી શું કામ ?
પાંદડી વાયરાને વળગી શું કામ ?

હવે મોસમમાં મ્હાલવાનો અવસર નથી,
પાંદડી પર વાસંતી અક્ષર નથી,
હવે ભવના જંગલમાં ભટકતી શું કામ ?
પાંદડી વાયરાને વળગી શું કામ ?
આમ એકાએક વાયરાથી સળગી શું કામ ?

-પન્ના નાયક

આ આલ્બમનું બીજું એક ગીત ટહુકા પર પણ માણી શકશો…

જન્મદિવસની શુભકામનાઓ સાથે આ ગીત આજે ખાસ મારા પીયુજી માટે…
Very very Happy Birthday પીયુજી !

(વાસંતી વાયરો… નાયગ્રા ફોલ્સ, કેનેડા, 1996)

સ્વર : ગાર્ગી વોરા
સંગીત : ડો. ભરત પટેલ

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

મારો સાહ્યબો અષાઢીલો મેઘ છે સખી, એને વરસંતા લાગે છે વાર,
પણ, વરસે ત્યારે અનરાધાર !

મળવા આવે ત્યારે બોલે ના કાંઇ એના શ્વાસોમાં વાગે શરણાઈ,
આઘે રહીને વ્હાલ વરસાવે વ્હાલમાં, લાગે કે નખશિખ ભીંજાઈ;
મારો પીયુજી હૈયાનો હાર, એને વરસંતા લાગે છો વાર,
પણ, વરસે ત્યારે અનરાધાર !
મારો સાહ્યબો…

ઉપરથી લાગે છે કોરોધાકોર એની ભીતર ઘેરાતુ આકાશ,
આષાઢી અણસારો ઓળખતા આવડે તો ચોમાસુ છલકે ચોપાસ;
ગમે એના વિના ના લગાર, એને વરસંતા લાગે છો વાર,
પણ, વરસે ત્યારે અનરાધાર !
મારો સાહ્યબો…

- તુષાર શુક્લ

ગયા શનિવારે (જાન્યુ. 17) વડોદરાનાં ચં.ચી. મહેતા ઓડિટોરિયમમાં ગની દહીંવાળાનાં જન્મ શતાબ્દી વર્ષ નિમિત્તે ગુજરાતી સુગમ સંગીત ફાઉંડેશન દ્વારા સુગમ સંગીત સમારોહનો સ્વરાબ્ધિનાં મોતી નામનો એક કાર્યક્રમ રાખવામાં આવ્યો હતો.  આ કાર્યક્રમમાં શ્રી જયદેવ ભોજકને સંગીત સેવા એવોર્ડ પણ આપવામાં આવ્યો હતો અને ગુજરાતમાં સુગમ સંગીતની ઉત્ક્રાંતિ (લેખક: જયદેવ ભોજક) અને ‘ગની’ની મહેંક (લેખક: બકુલેશ દેસાઇ) નામનાં બે પુસ્તકોનું વિમોચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું.  આ કાર્યક્રમમાં ગનીચાચાનાં કાવ્યોની સુંદર સ્વર-મહેફિલ જામી હતી.

ગુજરાતી સુગમ સંગીત ફાઉંડેશન દ્વારા આ શનિ અને રવિવારે (જાન્યુ. 24-25) પણ અમદાવાદનાં અંધજન મંડળના આંગણે એકમેકના મન સુધી નામનો બે દિવસનાં કવિ-સંમેલનનો કાવ્યોમહોત્સ્વ-2009 યોજવામાં આવ્યો છે; જેના વિશે સવિસ્તાર માહિતી અહીંથી મળી રહેશે.

ખાસ આ કાર્યક્રમ નિમિત્તે ગનીચાચાનાં થોડા ગીતો અને ગઝલોની ઓડિયો-સીડી પણ બનાવવામાં આવી છે જેનું વિમોચન પણ આ કાર્યક્રમમાં થશે.  આ ઓડિયો સીડીમાંથી લીધેલી એક ગઝલને આજે આપણે અહીં સાંભળીએ અને આ વર્ષનાં કાવ્યોમહોત્સવ માટે ગુજરાતી સુગમ સંગીત ફાઉંડેશન સંસ્થાને આપણે ખૂબ ખૂબ હાર્દિક શુભેચ્છાઓ પાઠવીએ… તો ચાલો મિત્રો માણીએ, ગનીચાચાની આ ગઝલને અને એનાં ચાર સંગીતબદ્ધ અશઆરને.

(…જે ડાળ પર પહેલું સુમન લાગે!)

સંગીત: ભરત પટેલ
સ્વર:ગાર્ગી વોરા

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

તમે એ ડાળ છો જે ડાળ પર પહેલું સુમન લાગે,
હું એવું પુષ્પ છું : મહેંકી રહું જ્યાં જ્યાં પવન લાગે.

કહ્યું છે સાવ મોઘમ, યોગ્ય જો તમને સૂચન લાગે,
ઘડીભર ખોરડું મારું મને ચૌદે ભુવન લાગે.

દિવસ ને આવવું હો તો વસંતોમાં વસી આવે,
સૂરજને સૂંઘીએ તો રોજનું તાજું સુમન લાગે !

ઊભો છું લઈને હૈયા-પાત્ર, યાચું કંઈક એવું કે,
જગત નિજની કથા સમજે, મને મારું કવન લાગે.

ઘણું ભારણ છે જીવનમાં, છતાં એક બોજ એવો છે,
ઉપાડો તો સહજ લાગે, ઉતારો તો વજન લાગે !

મનોમન વ્યગ્ર થઈ મનને મનાવી તો જુએ કોઈ,
હૃદય આ લાડકું, રિસાયેલું કોઈ સ્વજન લાગે.

‘ગની’, સંઘરેલ તણખાને હૃદયથી વેગળો કરીએ,
કોઈ સદભાગી હૈયે આપણા દિલની જલન લાગે.

-ગની દહીંવાલા

અબ્દુલગની અબ્દુલકરીમ દહીંવાળા (જન્મ:17-08-1908, મૃત્યુ: 05-03-1987) ગુજરાતીના પ્રથમ પંક્તિના ગઝલકાર અને ગીતકાર છે એમ કહીએ તો કદાચ એમનું નહીં, આપણી ભાષાનું જ બહુમાન કરીએ છીએ. સુરતના વતની અને ધંધે દરજી. રીતસરનું શિક્ષણ માત્ર ત્રણ ચોપડીનું પણ કવિતાની ભાષામાં જાણે કે ડૉક્ટરેટ. આપસૂઝથી જ ગુજરાતી અને ઉર્દૂ ભાષા પર એવી હથોટી મેળવી કે એમની કવિતાઓ ભાષાની છટા, લઢણ, ધ્વન્યાત્મક્તા, લાલિત્ય અને ભારતીય સંસ્કૃતિના આદર્શોથી મઘમઘી ઊઠે છે. ગઝલ એમનો સહજોદ્ ગાર છે અને એટલે જ બાલાશંકર- કલાપી પછી ગઝલને ગુજરાતીપણું અપાવવામાં એમણે નોંધપાત્ર ફાળો આપ્યો.  (સાભાર લયસ્તરો પરથી…)

કાવ્યસંગ્રહો: ‘ગાતાં ઝરણાં’, ‘મહેંક’, મધુરપ’, ‘ગનીમત’ (મુક્તક સંગ્રહ), ‘નિરાંત’, ‘ફાંસ ફૂલની’